Έρευνες
Οι "μαύρες τρύπες" των δισεκατομμυρίων: Πού καταλήγουν τα ευρωπαϊκά κονδύλια στην Τουρκία
Το Ant1news.gr βάζει στο μικροσκόπιό του τους τρόπους με τους οποίους ευρωπαϊκοί πόροι, που προορίζονταν για τη διαχείριση της προσφυγικής κρίσης, την προενταξιακή προσαρμογή και την ενίσχυση των πολιτών της Τουρκίας, χρηματοδοτούν τελικά τον αυταρχισμό, βίαιες απελάσεις και κυβερνητικά ελεγχόμενες οργανώσεις.
Άκουσε το άρθρο
του Χάρη Καρανίκα
Στο τελικό κείμενο της έκθεσης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για την Τουρκία, το οποίο υιοθετήθηκε πριν από μερικές ημέρες, καταγράφεται με τον πλέον επίσημο τρόπο η δημοκρατική οπισθοδρόμηση της χώρας, η οποία, όπως αναφέρεται, απομακρύνεται σταθερά από τις ευρωπαϊκές αξίες. Το κράτος δικαίου βρίσκεται υπό διαρκή διωγμό, με την τουρκική κυβέρνηση να εργαλειοποιεί το δικαστικό σύστημα και την αντιτρομοκρατική νομοθεσία για να εξοντώσει πολιτικούς της αντιπάλους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η παράνομη καθαίρεση και φυλάκιση τουλάχιστον 39 εκλεγμένων δημάρχων της αντιπολίτευσης, οι οποίοι αντικαθίστανται από κυβερνητικούς “επιτρόπους”, καθώς και η συνεχιζόμενη στοχοποίηση και κράτηση του δημάρχου της Κωνσταντινούπολης, Εκρέμ Ιμάμογλου. Παράλληλα, η εισβολή των τουρκικών δυνάμεων καταστολής στα κεντρικά γραφεία του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP) προκειμένου να επιβληθεί μέσω αμφιλεγόμενης δικαστικής απόφασης η ανατροπή της εκλεγμένης ηγεσίας του, ενισχύει τα περί “εδραίωσης” ενός αυταρχικού καθεστώτος.
Πέρα από την εσωτερική καταστολή, η έκθεση του Ευρωκοινοβουλίου καταδικάζει απερίφραστα την επιθετική εξωτερική πολιτική της Άγκυρας. Η θεωρία της “Γαλάζιας Πατρίδας”, την οποία η Τουρκία επιχειρεί να μετατρέψει σε νόμο, απορρίπτεται κατηγορηματικά ως κατάφωρη παραβίαση του Διεθνούς Δικαίου και της Σύμβασης του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας. Οι συνεχείς παραβιάσεις των κυριαρχικών δικαιωμάτων της Ελλάδας, η διατήρηση του casus belli στο Αιγαίο και η παράνομη δραστηριότητα τουρκικών αλιευτικών σκαφών καταδικάζονται επίσης με αυστηρότητα. Επιπρόσθετα, αναφέρεται ότι η συνεχιζόμενη στρατιωτική κατοχή στην Κύπρο, καθώς και οι προσπάθειες αναβάθμισης του ψευδοκράτους, καθιστούν την Τουρκία έναν επικίνδυνο και αποσταθεροποιητικό παράγοντα για την ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Μέσα σε όλα αυτά, το τελικό κείμενο του Ευρωκοινοβουλίου εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο η Ένωση χρηματοδοτεί την Άγκυρα. Δεδομένου ότι από το 2011 έχουν διατεθεί σχεδόν 12,5 δισεκατομμύρια ευρώ αποκλειστικά για το προσφυγικό ζήτημα, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο απαιτεί πλέον από την Κομισιόν να διασφαλίσει την απόλυτη διαφάνεια και ακρίβεια στην κατανομή των κονδυλίων. Ένα από τα πλέον κρίσιμα σημεία του ψηφίσματος είναι η επείγουσα έκκληση για τη διεξαγωγή μιας διαφανούς και ανεξάρτητης έρευνας σχετικά με τις καταγγελίες για σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων στα κέντρα απέλασης της Τουρκίας, τα οποία κατασκευάστηκαν ή συντηρούνται με ευρωπαϊκά χρήματα. Επιπλέον, το Ευρωκοινοβούλιο θέτει ζητήματα οικονομικής αιρεσιμότητας, ζητώντας να διασφαλιστεί ότι κανένα απολύτως πρόγραμμα της ΕΕ δεν θα ωφελεί οντότητες στην Τουρκία που δεν σέβονται τις θεμελιώδεις ευρωπαϊκές αξίες, ενώ συνδέει τη συνέχιση της χρηματοδότησης με τη συμμόρφωση της Τουρκίας στις αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.
Οι ανησυχίες αυτές δεν είναι κάτι νέο. Γενναίες δόσεις τους έχουν αποτυπωθεί σε εκθέσεις του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συμβουλίου εδώ και τουλάχιστον οκτώ χρόνια, περιγράφοντας ένα σύστημα όπου τα χρήματα ρέουν άφθονα αλλά ο ουσιαστικός έλεγχος πάσχει. Στην έκθεση του 2018, οι ελεγκτές αναγνώρισαν μεν ότι η ΕΕ κινητοποίησε τάχιστα δισεκατομμύρια ευρώ για την αντιμετώπιση των άμεσων αναγκών της προσφυγικής κρίσης, όμως εντόπισαν σοβαρά κενά στον συντονισμό της βοήθειας. Το πιο σημαντικό εύρημα, ωστόσο, ήταν η άρνηση του τουρκικού υπουργείου Οικογένειας και Κοινωνικών Πολιτικών να παραχωρήσει στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και στον ΟΗΕ τα δεδομένα των δικαιούχων των προγραμμάτων παροχής μετρητών. Το τουρκικό κράτος επικαλέστηκε τη νομοθεσία περί προστασίας προσωπικών δεδομένων, μετατρέποντας τη διαδρομή εκατομμυρίων ευρώ σε μία αδιαφανή “μαύρη τρύπα”, αφού κανένας ευρωπαϊκός θεσμός δεν μπορούσε να ιχνηλατήσει με ακρίβεια τους τελικούς δικαιούχους από την εγγραφή τους έως την τελική πληρωμή.
Η κατάσταση δεν βελτιώθηκε ουσιαστικά στα επόμενα χρόνια. Η Ειδική Έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου του 2024, η οποία εξέτασε τα κονδύλια μέχρι και τα μέσα του 2023, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, παρά τη διάθεση συνολικά 6 δισεκατομμυρίων ευρώ μέσω του προγράμματος της Διευκόλυνσης για τους Πρόσφυγες (FRIT), δεν υπήρξε ποτέ ολοκληρωμένος έλεγχος για το πού πήγαν τα χρήματα και αν τα έργα είχαν ουσιαστικό αποτέλεσμα. Ταυτόχρονα, τα περισσότερα από αυτά καθυστέρησαν πολύ, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν φρόντισε να ελέγξει έγκαιρα αν τα κόστη που παρουσιάζονταν ήταν δικαιολογημένα ή υπερτιμημένα. Το Ελεγκτικό Συνέδριο διαπίστωσε ξανά τη συστηματική άρνηση των τουρκικών αρχών να συνεργαστούν με διαφάνεια, καθώς το υπουργείο Εθνικής Παιδείας αρνήθηκε να παράσχει στοιχεία για τον ακριβή αριθμό των Σύρων μαθητών που εντάχθηκαν στα σχολεία. Ακόμη χειρότερα, οι ελεγκτές εντόπισαν ότι στο ευρωπαϊκό εκπαιδευτικό πρόγραμμα PICTES, καταβλήθηκαν παράνομες αποζημιώσεις απόλυσης ύψους εκατομμυρίων ευρώ σε εκπαιδευτικούς. Οι εκπαιδευτικοί αυτοί απολύονταν τυπικά για να εισπράξουν την αποζημίωση και επαναπροσλαμβάνονταν αμέσως την επόμενη ημέρα στο ίδιο ακριβώς ευρωπαϊκό έργο.
Παράλληλα, οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποκάλυπταν τη σκοτεινή πλευρά των χρηματοδοτήσεων. Ήδη από το 2015, η Διεθνής Αμνηστία, μέσα από έκθεσή της, έκρουε τον κώδωνα του κινδύνου καταγράφοντας πώς οι τουρκικές αρχές συλλάμβαναν παράνομα πρόσφυγες και τους μετέφεραν σε απομονωμένα κέντρα κράτησης. Η έρευνα είχε τότε αποκαλύψει ότι κέντρα, όπως αυτό στο Ερζερούμ, διέθεταν εξοπλισμό με ταμπελάκια που έγραφαν "Με τη συμμετοχή της ΕΕ κατά 85%", αποδεικνύοντας ότι ευρωπαϊκά κονδύλια χρηματοδοτούσαν αμφιλεγόμενες δομές.
Η κατάσταση αυτή χειροτέρεψε δραματικά τα επόμενα χρόνια: σύμφωνα με τις αποκαλύψεις δημοσιογραφικής έρευνας του 2024 από τα μέσα ενημέρωσης Lighthouse Reports, Politico, L'Espresso και Der Spiegel. Η έρευνα τεκμηρίωσε ότι η ΕΕ έχει διαθέσει τουλάχιστον 213 εκατομμύρια ευρώ για την κατασκευή, ανακαίνιση και λειτουργία περίπου 30 κέντρων απέλασης στην Τουρκία, με πρώην κρατούμενους να περιγράφουν την εξαθλίωση, τους ξυλοδαρμούς και την ψυχολογική βία που υπέστησαν προκειμένου να υπογράψουν έντυπα “εθελοντικής επιστροφής” στις χώρες τους. Οι δημοσιογράφοι κατέγραψαν κινητές μονάδες μεταναστευτικού ελέγχου και λεωφορεία απελάσεων να φέρουν το ευρωπαϊκό λογότυπο, να περιπολούν τις τουρκικές πόλεις, να συλλαμβάνουν μετανάστες και να τους οδηγούν σε εμπόλεμες ζώνες.
Παρά τις καταγγελίες για πρακτικές που αποκλίνουν από τις ευρωπαϊκές αξίες και τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά και τα ευρήματα των ελεγκτικών μηχανισμών για αδιαφάνεια, η ευρωπαϊκή πολιτική χρηματοδότησης δεν φαίνεται να μεταβάλλεται.
Σύμφωνα με την 9η Ετήσια Έκθεση της Κομισιόν για το πρόγραμμα Διευκόλυνσης για τους Πρόσφυγες, η ΕΕ στο πλαίσιο της διάσκεψης για τη Συρία τον Μάιο του 2024, ενέκρινε την εκταμίευση επιπλέον 1 δισεκατομμυρίου ευρώ, ενώ προγραμματίζει την παροχή ακόμη 1,5 δισεκατομμυρίου ευρώ έως το 2027. Η απόφαση αυτή, που ελήφθη εν μέσω των αποκαλύψεων για τις βίαιες απελάσεις, αν μη τι άλλο έδειχνε ότι οι Βρυξέλλες επιλέγουν να κλείνουν τα μάτια στην καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, εξασφαλίζοντας τον ρόλο της Τουρκίας και των χρηματοδοτούμενων με ευρωπαϊκό χρήμα κέντρων, με αντάλλαγμα νέα κονδύλια.
Μάλιστα, τα ευρωπαϊκά όργανα και τα κράτη-μέλη προσανατολίζονται στη διεύρυνση του εν λόγω μοντέλου. Τον Ιούνιο του 2026, Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και Συμβούλιο κατέληξαν σε οριστική συμφωνία για τον νέο Κανονισμό Επιστροφών, ο οποίος θα παρέχει πλέον το νομικό πλαίσιο για τη δημιουργία δομών απέλασης εκτός των συνόρων της ΕΕ. Παράλληλα, 19 κράτη-μέλη —μεταξύ των οποίων η Ελλάδα, η Ιταλία και η Δανία— συνυπέγραψαν κοινή επιστολή ζητώντας τη χρηματοδότηση αυτών των “υπεράκτιων κόμβων” από τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό. Σε αυτό το πλαίσιο, τόσο η δανική όσο και η ελληνική πλευρά εκτιμούν ότι οι πρώτες συμφωνίες με τρίτες χώρες, όπως η Ρουάντα ή το Ουζμπεκιστάν, θα επιδιωχθεί να οριστικοποιηθούν εντός του έτους, με στόχο οι κόμβοι επιστροφών να είναι επιχειρησιακά έτοιμοι εντός του 2027. Όπως όλα δείχνουν, η πρακτική της “εξωτερίκευσης” της μεταναστευτικής πολιτικής, η οποία πρώτα εφαρμόστηκε στην Τουρκία με αμφιλεγόμενα αποτελέσματα, πιθανότατα θα επεκταθεί.
Τα ευρωπαϊκά κονδύλια εκτείνονται πέρα από το προσφυγικό. Από τα στοιχεία του Συστήματος Χρηματοπιστωτικής Διαφάνειας της Κομισιόν που ανέλυσε το ant1news.gr, προκύπτει ότι τουλάχιστον 3,5 δισεκατομμύρια διοχετεύθηκαν για την προενταξιακή προσαρμογή της Τουρκίας, με εκατοντάδες εκατομμύρια να προορίζονται για την εκπαίδευση και την κατάρτιση της νεολαίας, στα πλαίσια του προγράμματος Erasmus+. Συγκεκριμένα, όσον αφορά το συγκεκριμένο πρόγραμμα, για το 2024 δόθηκαν τουλάχιστον 103 εκατομμύρια ευρώ, το 2023 σχεδόν 88,8 εκατομμύρια, το 2022 άλλα 84 εκατομμύρια και το 2021 περισσότερα από 62. Η Τουρκία συμμετέχει πλήρως στο Erasmus+ ως συνδεδεμένη χώρα, ωστόσο, τα χρήματα δεν μοιράζονται απευθείας από τις ευρωπαϊκές αρχές. Η διαχείριση του Erasmus+ γίνεται από την τουρκική Εθνική Αντιπροσωπεία (Ulusal Ajans), η οποία αποτελεί κρατική υπηρεσία.
Σειρά ερευνών τουρκικών ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης έδειξε ότι η εν λόγω υπηρεσία λειτούργησε ως αγωγός μεταφοράς ευρωπαϊκών κονδυλίων σε ιδρύματα με στενές διασυνδέσεις με την κυβέρνηση: το TUGVA, στο Ανώτατο Συμβούλιο του οποίου συμμετέχει ο γιος του Ερντογάν, Μπιλάλ, έλαβε εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ την περίοδο 2021-2024 - τα ίδια αποδείχθηκαν και για το TURGEV που είχε ιδρύσει ο ίδιος ο Τούρκος Πρόεδρος όταν ήταν ακόμα δήμαρχος Κωνσταντινούπολης, το Ensar που στηρίζεται από το κυβερνητικό κόμμα AKP, και την ένωση Bulbulzade που είχε διοργανώσει εκδηλώσεις όπου έγινε ανοιχτό “κάλεσμα για Τζιχάντ”.
Ήδη από το 2018, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο με την ειδική έκθεση 07/2018 είχε προειδοποιήσει για τον κίνδυνο των συγκρούσεων συμφερόντων και τη δυσχέρεια της ΕΕ να στοχεύσει πραγματικά ανεξάρτητες οργανώσεις λόγω του συστήματος αποκεντρωμένης διαχείρισης των κονδυλίων. Μάλιστα, το Ελεγκτικό Συνέδριο, βασιζόμενο σε εκθέσεις της διεθνούς οργάνωσης CIVICUS, περιέγραψε εμμέσως πλην σαφώς το φαινόμενο των GONGOs, των μη κυβερνητικών οργανώσεων - βιτρινών, οι οποίες λειτουργούσαν υπό κυβερνητική καθοδήγηση. Επί της ουσίας, η τουρκική κυβέρνηση αντικαθιστούσε σταδιακά τα ανεξάρτητα ιδρύματα με φιλοκυβερνητικά, τα οποία λειτουργούσαν ως δούρειος ίππος για την απορρόφηση ευρωπαϊκών πόρων. Πριν από λίγες ημέρες, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στο τελικό κείμενο της έκθεσής του ανέφερε ότι “κανένα απολύτως πρόγραμμα της ΕΕ δεν θα ωφελεί οντότητες στην Τουρκία οι οποίες δεν σέβονται τις θεμελιώδεις ευρωπαϊκές αξίες”. Ταυτόχρονα όμως, αναγνωρίζοντας ότι η απομόνωση της τουρκικής νεολαίας θα ήταν καταστροφική, το Κοινοβούλιο υποστήριξε την ανάγκη διευκόλυνσης της έκδοσης βίζας για τους φοιτητές του προγράμματος Erasmus, σε μία προσπάθεια να ενισχυθούν οι γέφυρες επικοινωνίας με την τουρκική νεολαία.
Οι πλέον ανησυχητικές ενδείξεις όσον αφορά τα ευρωπαϊκά κονδύλια που λαμβάνει η Τουρκία προέκυψαν πριν από έξι περίπου μήνες σε δημοσίευμα του ερευνητικού μέσου Nordic Monitor. Σε γραπτή επιστολή του ίδιου του Τούρκου υπουργού Εξωτερικών και πρώην επικεφαλής των μυστικών υπηρεσιών ΜΙΤ, Χακάν Φιντάν, προς το τουρκικό κοινοβούλιο, κατά τη δεκαετία 2014-2024 το υπουργείο Εξωτερικών απορρόφησε 339,9 εκατομμύρια ευρώ από τα ευρωπαϊκά κονδύλια προενταξιακής βοήθειας, ενώ το υπουργείο Εσωτερικών δαπάνησε άλλα 327,9 εκατομμύρια ευρώ.
Σύμφωνα με πηγές που επικαλείται το Nordic Monitor, τα χρήματα αυτά, τα οποία δόθηκαν θεωρητικά για διοικητική μεταρρύθμιση, νομική εναρμόνιση και εκσυγχρονισμό, φέρονται να διευκόλυναν μυστικές επιχειρήσεις των τουρκικών υπηρεσιών στο εξωτερικό. Όπως αναφέρεται, υπό την καθοδήγηση του Φιντάν, το υπουργείο Εξωτερικών μετέτρεψε τις τουρκικές διπλωματικές αποστολές σε “κόμβους παρακολούθησης”. Επιπλέον, σημειώνεται ότι με την αξιοποίηση αστυνομικών και διπλωματικών ακολούθων, η Άγκυρα έστησε ένα εκτεταμένο δίκτυο κατασκοπείας και καταστολής, με στόχο την παρακολούθηση, τον εκφοβισμό και τη φίμωση διαφωνούντων, δημοσιογράφων και μελών της τουρκικής διασποράς μέσα στην ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Ακολουθήστε το antenna.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις!